Dydaktyka w czasach AI — lektura do dyskusji o uczeniu się

LEKTURY I DYSKUSJE · DYDAKTYKA · HUMAN+AI

Jak różnicować sposoby pracy ze studentami, a jednocześnie rozwijać ich zdolność do samodzielnego myślenia? Książka Jakuba Jerzego Czarkowskiego Dydaktyka w czasach AI — perspektywa Junga–Nosala podejmuje pierwszy z tych wątków i daje okazję do rozmowy o drugim. Przedstawiam ją jako jedną z propozycji do krytycznej lektury na zajęciach i seminariach.

Co proponuje autor?

Publikacja łączy typologię Carla Gustava Junga, koncepcję typów umysłu Czesława Nosala oraz teorię kształcenia wielostronnego Wincentego Okonia z możliwościami wykorzystania sztucznej inteligencji. Autor rozważa, jak różnice w sposobach przetwarzania informacji mogą wpływać na organizację uczenia się i dobór metod dydaktycznych.

Ważne miejsce zajmuje pomysł przedstawiania tego samego zagadnienia w różnych formach: jako uporządkowanej procedury, modelu zależności, studium przypadku lub metafory. Czarkowski opisuje takie przekształcanie materiału jako translację kognitywną. AI ma wspierać nauczyciela w przygotowaniu tych wariantów.

Z czego można skorzystać?

Dla nauczyciela akademickiego użyteczny może być sam pomysł różnicowania drogi do zrozumienia zagadnienia. Zamiast przygotowywać wyłącznie objaśnienie pojęcia, można zestawić je z przypadkiem, schematem i zadaniem problemowym. Nie wymaga to wcześniejszego przypisania studentów do określonych typów umysłu. Pozwala natomiast obserwować, co pomaga im wyjaśniać problem i uzasadniać własne stanowisko.

Drugim punktem odniesienia jest powrót do czterech dróg uczenia się w ujęciu Okonia: przyswajania, odkrywania, przeżywania i działania. W edukacji penitencjarnej daje to okazję do sprawdzenia, czy zajęcia obejmują zarówno poznawanie teorii, jak i analizę sytuacji, namysł nad jej znaczeniem dla człowieka oraz projektowanie możliwych działań.

Trzeci wątek dotyczy granic personalizacji. Autor przestrzega przed zamykaniem uczącego się w formach pracy, które są dla niego wygodne. Proponuje najpierw ułatwiać wejście w zagadnienie, a następnie wprowadzać zadania wymagające przekroczenia dotychczasowych przyzwyczajeń poznawczych. Ten pomysł zasługuje na rozmowę podczas seminarium dyplomowego.

Które ułatwienia pomagają studentowi zrozumieć problem, a które pozwalają mu ominąć doświadczenie potrzebne do rozwijania samodzielnego osądu?

Jak czytać tę propozycję?

Rozróżniam inspirację do projektowania zajęć i potwierdzenie skuteczności konkretnej metody. Użyteczny pomysł przygotowania kilku wersji materiału nie rozstrzyga jeszcze, czy dopasowanie nauczania do przyjętej typologii poprawia wyniki uczenia się. Takie twierdzenie wymaga osobnego sprawdzenia. Same opisy profili nie powinny też zastępować obserwacji rzeczywistej pracy studenta.

Podobnej ostrożności wymaga założenie, że AI może zmieniać formę wyjaśnienia z zachowaniem jego sensu. W praktyce dydaktycznej potraktowałbym to jako wymaganie wobec przygotowanego materiału, którego spełnienie trzeba skontrolować. Student może porównać wersję źródłową z przekształceniem i wskazać uproszczenia, pominięcia oraz zmiany znaczenia.

Propozycja na seminarium penitencjarne

Można wybrać krótki fragment publikacji dotyczącej readaptacji społecznej i przygotować z pomocą AI trzy jego opracowania: schemat zależności, opis fikcyjnego przypadku oraz zestaw pytań problemowych. Następnie studenci porównują je ze źródłem. Wskazują, co każda forma pozwala zauważyć, co upraszcza i czego nie wyjaśnia. Na zakończenie samodzielnie formułują wniosek oraz uzasadniają go na podstawie tekstu źródłowego.

To moja propozycja wykorzystania inspiracji z książki. W perspektywie IALE istotne jest tutaj zachowanie przez studenta odpowiedzialności za interpretację. AI pomaga przygotować materiał do pracy; student sprawdza jego jakość, rozważa alternatywy i wypracowuje własny osąd.

Książkę można wykorzystać jako punkt wyjścia do projektowania zróżnicowanych zadań i dyskusji o granicach personalizacji. Warto przy tym pytać nie tylko o atrakcyjność materiału, ale także o to, co student potrafi po pracy z nim samodzielnie wyjaśnić, sprawdzić i uzasadnić.

Omawiana publikacja:
Czarkowski, J. J. (2026). Dydaktyka w czasach AI — perspektywa Junga–Nosala. Wydawnictwo Akademii Wymiaru Sprawiedliwości. ISBN 978-83-67811-53-8.

Fragmenty do lektury: strategie uczenia się i nauczania; edukacja zróżnicowana i translacja kognitywna; teoria kształcenia wielostronnego; granice dopasowania do preferencji poznawczych. Omówienie odnosi się do udostępnionej wersji cyfrowej książki.